Rubriek Goes Gezien: Echt en gasvrij

De vorige keer waren we aan de Oostsingel, beschermd stadsgezicht sinds 2007, vanwege de jugendstilhuizen aldaar. Maar er is nóg een reden om daar te zijn: de antiek ogende palen met lantaarns. Er staan er zo’n twintig op de stoep en ook nog vier in het gras aan de waterkant. En die staan zo verrukkelijk scheef, dat je alleen daardoor al denkt dat ze stokoud zijn. En zoals de foto laat zien, biedt een wandeling daar ook ’s avonds mooie panorama’s.

Zijn die rustieke lantaarnpalen echt, zo vroeg ene Hans zich af. ‘Echt’ is een ingewikkeld begrip in dit verband, Hans. Ze staan er en je kunt ze voelen; best echt dus, filosofisch gezien. Maar als ze van kunststof of modern metaal zouden zijn, worden ze in onze beleving al minder echt. Ze zijn erg echt, want ze zijn van gietijzer, net als de lantaarnpalen van een paar eeuwen geleden. Maar ze zijn in 2002-2003 gekocht en geplaatst – dat is weer minder echt. Aan de andere kant: lantaarn en paal – armatuur en lichtmast in eigentijds jargon – zijn gemaakt naar exemplaren uit de 19e eeuw en ze worden geleverd onder de namen Leidse Kap en Haagse Mast. Ze staan overigens ook in andere beschermde stads-/dorpsgezichten in de gemeente Goes: rond de stadshaven en op het Marktveld/Geertesplein te Kloetinge; in Kloetinge zijn ze al omgeturnd naar ledverlichting. 

Hun voorlopers waarnaar ze zijn gemodelleerd deden hun verlichtingswerk op gas. Rotterdam was in 1839 de eerste stad die de straatverlichting op een gasnet aansloot. Goes deed dat in 1861. De nieuwe gasfabriek aan het havenkanaal won daarvoor gas uit steenkool. Het gas voor de straatverlichting kwam dan wel automatisch ‘uit de grond’, het aansteken bleef handwerk. De vader van de legendarische voetbalkeeper Frans de Munck (de Zwarte Panter) was ‘tweede stoker’ bij de gasfabriek. Hij fietste geregeld Goes door om de lantaarns schoon te maken. Behalve een emmer water had hij ook een smal toelopend laddertje bij zich. Dat kon hij stevig tegen de twee horizontale uitsteeksels bovenin de paal zetten, ook voor het aansteken. Die uitsteeksels hebben de lantaarnpalen aan de Oostsingel dus ook. De gasfabriek, die aanvankelijk ook steeds meer gas voor huishoudelijk gebruik leverde, verloor het van elektriciteit en aardgas, en stopte de productie in 1954. 

In zekere zin was dat toen al een belangrijke stap naar ‘gasvrij Goes’, ware het niet dat ‘gebiedsvreemd’ aardgas veelal de plek van het ‘eigen’ steenkoolgas innam. Van dat aardgas moeten we in 2050 af zijn en alleen nog duurzame energie gebruiken (goes.nl/aardgasvrij). En die look-a-like-gaslantaarns dan? Die staan er dan nog wel, duurzaam als ze zijn, sommige misschien een tikkie schever. Mooi echt, hè Hans? 

Tekst en foto: Arend van der Wel