Vuurmachines
Hoe bijzonder zijn uitvinding was, zullen we misschien nooit weten. Er is maar weinig bekend over Hendrik Jacobus Berdenis (1709) die twee jaar na octrooi te hebben aangevraagd op zijn uitvinding, overleed. Die uitvinding was een ‘machine' om in alle vertrekken zonder ongemak van rook, vuur te konnen stooken.’ Berdenis was handelaar in ijzerwaren in de Lange Delft te Middelburg en als zodanig leverancier aan het gewestelijk bestuur. Hij had de machine ‘met veel moeijte en kosten geïnventeert ende in staat gebragt,’ aldus het octrooi dat de Staten van Zeeland hem op 29 februari 1740 verleenden. Berdenis kreeg voor vijftien jaar het alleenrecht op de verkoop ervan in Zeeland.
Een klein halfjaar later, op 14 juli augustus 1740, adverteerde Berdenis met zijn vinding in de Amsterdamsche Courant: ‘yzere vuurmachines, dienende om in allerhande vertrekken of kamers, zonder eenige incomoditeyt [ongemak] van rook of stank, met veel menage door allerhande brandstoffen warm te stooken.’ De prijs van dit centrale verwarmingsstelsel was afhankelijk van de zwaarte van het gebruikte ijzer. Met de dunste pijpen kostte het 26 gulden, met zwaardere 34 en met de zwaarste 42 gulden, ‘contant geld bij de levering.’ De advertentie werd op 2 augustus herhaald. Of er bestellingen volgden weten we niet, alleen dat Hendrik Jacobus Berdenis op 3 april 1742 te Middelburg overleed.
Berdenis zal vermoedelijk de vinding van de in 1727 overleden Fransman André Dalesme hebben toegepast waarbij de kachelrook met buizen opnieuw door de kachel werd heengeleid. Hij breidde dit dan waarschijnlijk uit door het maken van een buizennet dat in verschillende vertrekken werd aangebracht. Aanwijzingen dat Berdenis stoom gebruikte, zoals de uitvinder van de stoomverwarming William Cook in Engeland kort nadien deed, in 1745, zijn er niet. Maar het is niet uit te sluiten dat hij dat wel deed; zijn octrooi en de advertenties zijn beknopt. Hetzelfde geldt voor de variant ‘warmwatersysteem’, dat zo’n vijftien jaar eerder in Noord-Engeland was uitgevonden voor het verwarmen van kassen. In elk geval werden de eerste systemen volgens deze principes pas eind achttiende eeuw voor woningen gebruikt. Was maljenier Hendrik Jacobus Berdenis misschien een belangrijke uitvinder, die alleen door zijn vroege dood niet méér bekendheid kreeg?[l]