Vastenavend in tijd van oorlog en vrijheid
Wat is Bergen op Zoom zonder Vastenavend? In de jaren dertig en veertig van de twintigste eeuw stond het 'feest der feesten' onder zware druk. In Duitsland probeerden ze het volksfeest te gebruiken als propaganda en hier zorgde de bezetting ervoor dat carnaval, zoals de Vastenavend vroeger werd genoemd, niet openbaar gevierd mocht worden. Maar het werd gevierd en het feest kreeg in die donkere tijden nieuwe kracht.
DOOR ERIC ELICH
In september 1939 begon de Tweede Wereldoorlog, waarbij Nederland zich neutraal had opgesteld. Toen de oorlogsdreiging toenam, werd er in veel plaatsen nagedacht of carnaval wel of niet door kon gaan.
T.O.G. vraagt toestemming
Op 18 december 1939 vroeg het carnavalscomité van T.O.G. (Tot Ons Genoegen) aan het college van burgemeester en wethouders om toestemming voor het houden van een straatcollecte. Tevens werd gevraagd om gebruik te mogen maken van de kiosk op de Grote Markt op zaterdagmiddag 3 februari 1940 om 3.30 uur en “tot het houden van een toespraak door de prins tot het publiek.” Op dinsdag 6 februari 1940 werd toestemming gevraagd “voor het uitdelen van de prijzen van de verschillende prijswinnaars van de carnavalsoptocht des middags 4.00 uur.” Ook voor het plaatsen van een microfoon met luidspreker op de kiosk werd toestemming gevraagd.
Brief aan burgemeester Blom
In een persoonlijke brief aan burgemeester P.A.F. Blom werd toestemming gevraagd voor: “Het houden van een gemaskerde rondgang van Prins Carnaval met zijn gevolg op zaterdag 3 februari 1940 vanaf 3.30 uur des namiddags. En het houden van de carnavalsoptocht op dinsdag 6 februari 1940 vanaf 1 uur des namiddags, een en ander met begeleiding van muziek.” De brief werd afgesloten met “Vertrouwende van U Edelachtbare, een gunstige beschikking te mogen ontvangen, teekent, met verschuldigde eerbied, Uw. dw. dr. Namens het Carnavalscomité, J.A. Couwenberg, secretaris.” De toestemming van burgemeester Blom kwam er, maar werd door de tijd ingehaald. De Vastenavend van 1940 vond geen doorgang.
Ondergronds
In de periode van de jaren 40 tot 45 was carnaval van de baan. Het was toegestaan om carnaval in besloten kring, vaak in kelders, te vieren. Ook kon men ongehinderd verkleed en gemaskerd van het ene naar het andere feest. De besloten feesten gingen vaak samen met het eten van soep en stamppot. Dergelijke feestjes brachten wat lucht en verliepen meestal zonder wanklank. Op zaterdag 19 februari 1944 ging het toch faliekant mis. Een Bergse familieruzie eindigde in een dodelijke steekpartij. Het is een ernstig voorval dat is opgenomen op de lijst van oorlogsgebeurtenissen tijdens de carnavalsperiode. Deze lijst is te zien in het Vrijheidsmuseum in Groesbeek.
Lippenstift
Op carnavalsmaandag 1942 kwam er uit café 't Locomotiefke een groep verklede mannen die hun gezicht met lippenstift hadden geschminkt. 'Leut' hadden ze genoeg. Ze lieten zich fotograferen voor de deur van Steenbergsestraat 27, waar de Ortskommandant en zijn staf zetelden. De groep mannen werd door de politie gearresteerd en ze moesten zich ‘met kleizèèp schòònpoetsen' op het politiebureau.
Duitse uniformpet
's Avonds in het hotel De Draak was het heel gezellig. Er werden carnavalsliedjes gezongen, en hier en daar zag je een boerenpetje en een rode zaddoek. Dit was niet naar de zin van de Duitse bezetters, die dit allemaal gadesloegen. Voordat het 11 uur was, brak de hel los. Plotseling begon er iemand met zijn revolver te slaan. Nol Oirbans, de eigenaar van De Draak, sprong op een stoel en verzocht iedereen om de zaak te verlaten. In alle drukte had iemand de kans gezien om de uniformpet van een Duitse officier af te pakken. Na de oorlog is deze pet als 'carnavalstrofee' naar het stadsarchief gebracht.
In rook opgegaan
Op vrijdag 31 augustus 1945 trok er een Oranje Optocht door de stad ter gelegenheid van de grote vreugde van de bevrijding. Praalwagens van buurt- en straatverenigingen maakten de tocht tot iets groots. Zo zagen we de Britse premier Churchill met een levensgrote sigaar, waarmee symbolisch werd gezegd dat de as-mogendheden (Duitsland, Japan, Italië) in rook waren opgegaan. Ook Adolf Hitler werd op een wagen in een put gedumpt. In de eerste naoorlogse Vastenavendoptocht in 1946 werd deze 'Duitse kwast' nogmaals opgevoerd en belachelijk gemaakt. Langzaam maar zeker krabbelde het feest weer op en ontwikkelde het zich met nieuwe tradities tot de Vastenavend zoals we die nu kennen.
Carnavalstentoonstelling in het Vrijheidsmuseum
De geest van de zotheid waait ook onder de moeilijkste omstandigheden waar hij wil’, zo was te lezen in de Limburgse krant De Nieuwe Koerier in februari 1944.
In de jaren 30 en 40 van de 20e eeuw stond de Vastenavend onder zware druk. Mar 't féést ging door en vond in donkere tijden zelfs een nieuwe impuls. Bekijk de tentoonstelling ‘Alaaf! & Heil Hitler! Carnaval in crisis, oorlog en vrijheid in het Vrijheidsmuseum, die te zien is tot en met 11 augustus 2026. De expositie brengt de geschiedenis van carnaval vóór, tijdens én na de Tweede Wereldoorlog in groen-geel-rode kleuren in beeld. In Duitsland probeerde de NSDAP het volksfeest te gebruiken als propaganda. In Nederland wilde de geestelijkheid de carnaval uitbannen en in andere landen werd het feest gebruikt om de nazi’s belachelijk te maken. Tijdens de bezetting mocht er bijna geen openbaar carnaval gevierd worden en wordt er zelfs gezegd dat er helemaal geen carnaval geweest zou zijn tijdens de oorlogsjaren. Niks is minder waar, tonen de talloze foto’s en verhalen. Het feest ging door, achter gesloten deuren en zelfs op straat. Na de oorlog leefde het carnaval op als nooit tevoren en veranderde er veel aan het oeroude feest. Het waren na de oorlog de Nederlandse carnavalsverenigingen die als eerste de hand reikten naar de ‘Duitse buren’.
Verrassing en ontroering
Unieke beelden, video's en historische objecten zijn te zien op deze tentoonstelling. Musea en verenigingen uit Keulen, Basel, Wenen, Venlo, Den Bosch, Roermond, Kerkrade, Maastricht en Bergen op Zoom stellen pareltjes uit hun collectie ter beschikking aan het Vrijheidsmuseum in Groesbeek. Meer informatie: www.vrijheidsmuseum.nl. [n]