Na renovatie van 1 miljoen euro gaat de Grebbe weer open: ‘Geen gewone riolering’

BERGEN OP ZOOM - Ooit gebruikte de markies van Bergen op Zoom het als toilet. Later krioelde het er van de ratten. Tijdens de oorlogsjaren doken inwoners, Franse soldaten en mogelijk andere vluchtelingen er onder via de kelders van hun huizen, verborgen voor de Duitsers. De Grebbe heeft in de loop der eeuwen heel wat functies gehad. Na een ingrijpende opknapbeurt van ongeveer 1 miljoen euro gaat de Grebbe deze zomer weer open voor publiek.

Na een renovatie van ongeveer een jaar is het eeuwenoude ondergrondse stelsel weer veilig en toegankelijk voor bezoekers. Het monumentale metselwerk is op verschillende plekken hersteld, de rioolfunctie is ondergebracht in een nieuwe betonnen sleuf en ook de rioolaansluitingen zijn vernieuwd. Nieuwe ventilatie- en communicatievoorzieningen maken het bovendien mogelijk om weer veilig rondleidingen te geven.

“Hier komen twee bijzondere verhalen samen: het Markiezenhof, dat cultuur en geschiedenis ademt, en dit ondergrondse technische hoogstandje”, zegt wethouder Hans Peter Verroen. “Het was nodig om de Grebbe aan te pakken, maar dit is geen gewone riolering die je even renoveert. Het vergde maatwerk dat specifiek is ontwikkeld voor Bergen op Zoom.”

Eeuwenlang verdween alles wat een stad liever kwijt dan rijk was in de Grebbe. Wat begon als een afwateringskanaal groeide uit tot turfvaart, open riool en uiteindelijk een verborgen stukje erfgoed onder de Bergse binnenstad. Samen met stadsgids Marianne Siewe dalen we af in het ondergrondse gangenstelsel. Maar eerst terug naar het begin, op het Beursplein.

Tekst gaat verder onder de foto

Stadsgids Marianne Siewe - Foto: Sanne Brusselaars

“Veel mensen denken dat de Grebbe een riool was, maar dat klopt niet”, zegt ze. “Het begon als een afwateringskanaal. Toen men in de twaalfde en dertiende eeuw besloot hier een stad te bouwen, was dit één groot moeras. Dan moet je het water ergens laten.”

Er werd een kanaal gegraven dat het water afvoerde richting de haven. Later groeide de Grebbe uit tot een belangrijke vaarroute voor turf en maakten brouwerijen, leerlooierijen en de lakenindustrie gebruik van het water.

“Maar iedereen gooide er ook zijn rotzooi in”, zegt Siewe. “De geschiedenis van de Grebbe is daarmee ook het verhaal van een stad die worstelde met haar eigen groei.”

Geld voor een paleis

Toen in 1485 de bouw van het Markiezenhof begon, liep de Grebbe dwars door het gebied waar gebouwd moest worden. “Hij zat met één probleem”, vertelt Siewe. “Daarom gaf hij bewoners het recht om de Grebbe te overkluizen: zij mochten eroverheen bouwen, tegen betaling.”

Dat leverde geld op voor de bouw van het Markiezenhof. Daarna volgden ook andere gebouwen langs onder meer de Lievevrouwestraat. Stap voor stap verdween het open water onder huizen en straten.

Wie tegenwoordig door de Grebbe loopt, ziet daarvan nog altijd de sporen. Geen gewelf is hetzelfde en geen muur loopt precies gelijk. Iedere eigenaar bouwde op zijn eigen manier verder.

Onder de stad

Via een smalle trap verdwijnen we onder de stad. Boven de ingang hangt een bordje: Betreden op eigen risico. Boven blijven twee luikwachten achter. Via portofoons houden zij contact met de gidsen onder de grond en tellen zij hoeveel bezoekers afdalen. Onderweg wordt het zuurstofgehalte voortdurend gecontroleerd. Dankzij de nieuwe ventilatie- en communicatievoorzieningen kunnen rondleidingen weer veilig plaatsvinden.

Tekst gaat verder onder de foto
De ingang van De Grebbe - Foto: Sanne Brusselaars

Het daglicht maakt plaats voor bakstenen bogen, vochtige muren en een netwerk van leidingen. Op sommige plekken zijn nog eeuwenoude muren zichtbaar, verderop juist delen die tijdens de recente renovatie zijn hersteld. Op de bodem loopt een nieuwe betonnen sleuf waarin de huidige riolering is ondergebracht. Zo blijft het historische metselwerk behouden, terwijl de Grebbe nog altijd een belangrijk onderdeel vormt van het Bergse rioolstelsel.

Pas in 1954 kreeg de Grebbe officieel de functie van riool. Opmerkelijk genoeg gebeurde dat pas eeuwen nadat inwoners er al hun afval in loosden.

Onderweg wijst Siewe op details die anders onopgemerkt blijven. Een bijzonder troggewelf herinnert aan de zware drukpersen van een voormalige drukkerij boven de grond.

Verder zijn in de muren dichtgemetselde openingen te zien van oude afvoeren en verbindingen met woningen. Ooit kwamen toiletten rechtstreeks uit op de Grebbe.

“Er gaat een verhaal dat een metselaar tijdens een eerdere restauratie zijn arm door zo’n opening stak om te voelen waar die uitkwam”, zegt Siewe. “Op dat moment zou er boven iemand op het toilet hebben gezeten.” Ze lacht. “Dan moet die metselaar wel een héél lange arm hebben gehad.”

Schuilplaats en open riool

De Grebbe was meer dan alleen een afwateringskanaal of riool. Tijdens de Tweede Wereldoorlog gebruikten inwoners het gangenstelsel als schuilplaats. Via kelders konden onderduikers afdalen wanneer het luchtalarm afging.

Heel anders waren de jaren waarin de Grebbe vooral bekendstond als open riool. Toiletten loosden rechtstreeks op het water, afval verdween naar beneden en ratten voelden zich er uitstekend thuis.

Van die tijd is weinig meer over. De stank is verdwenen en het water op de bodem bestaat tegenwoordig vooral uit regenwater. Toch blijft het weer bepalend. “Bij slecht weer kunnen we geen rondleidingen geven”, zegt Siewe.

De renovatie van ongeveer 1 miljoen euro maakt deel uit van de vernieuwing van het Bergse rioolstelsel. Volgens Verroen stond daarbij één doel centraal: het erfgoed behouden én toegankelijk houden. “Zo kunnen inwoners en toeristen dit bijzondere stuk geschiedenis opnieuw beleven.”

Vanaf 7 juli gaan de deuren na jaren van sluiting weer open. Dat Bergenaren daarop hebben gewacht, blijkt wel uit de belangstelling: de rondleidingen zitten al tot september vol.