Van slikken en schorren tot bloeiend dorp: De geschiedenis van Sint-Annaland

SINT-ANNALAND - Sint-Annaland draagt een geschiedenis die evenzeer door mensen als door water is gevormd. Waar nu een hechte gemeenschap van ruim 4.000 inwoners woont, lag 550 jaar geleden een verlaten stuk land. Wachtend op iemand die er toekomst in zag. Die toekomst kwam van grondlegster Anna van Bourgondië.

In de late 15e eeuw bestond het gebied dat nu Sint-Annaland is uit uitgestrekte slikken en schorren, regelmatig geteisterd door overstromingen. Anna van Bourgondië, dochter van Filips de Goede, legde samen met haar tweede echtgenoot de eerste fundamenten voor het dorp. Op 6 januari 1475 kreeg zij in het Hof te Brugge toestemming om het gebied in te polderen. Een jaar later, in 1476, werd door bedijking de eerste polder geboren.

Groei en rederijkersbord

In de eerste eeuw na de inpoldering groeide Sint-Annaland langzaam uit tot een nederzetting. Boeren vestigden zich op het vruchtbare land, terwijl handelaren de haven gebruikten als toegangspoort naar omliggende wateren en steden, zoals Bergen op Zoom. De ligging aan het water bood zowel kansen als risico’s: visserij en landbouw bloeiden, maar het dorp moest voortdurend alert blijven op overstromingen.

Op het nieuwe land stichtte Anna een kerk, gewijd aan haar patroonheilige, de heilige Anna. Zo kreeg het dorp zijn naam: Sint-Annaland. Rond de oude kruiskerk uit 1492 ontstond een gemeenschap, waarbij de Voorstraat tussen de haven en de kerk uitgroeide tot de ruggengraat van het dorp. Zo ontstond het karakteristieke ringvoorstraatdorp.

In 1591 liet ambachtsheer Karel van Bourgondië een schilderij maken ter ere van de inpoldering, dat tegenwoordig bekendstaat als het rederijkersbord van Sint-Annaland. Het ruitvormige houten paneel is aan beide zijden beschilderd. Op de voorzijde is Sint-Anna afgebeeld met Maria en Jezus op schoot, omringd door familiewapens en de lijfspreuk van ambachtsheer Karel van Bourgondië: ‘Altyt bet groeyede’ (Altijd wel groeiende).

Deze spreuk is sindsdien meer dan een historische tekst; ze typeert de geest van Sint-Annaland. Door de eeuwen heen heeft het dorp zich door ondernemerschap, nijverheid en een actief verenigingsleven steeds verder ontwikkeld. Op de achterzijde staat het wapen van Karel en het jaartal 1591. Later kreeg het bord een plek in de raadszaal van het gemeentehuis van Sint-Annaland.

Tekst gaat verder onder de foto.

Foto: Beeldbank Heemkundekring Stad en Lande van Tholen

Ramp en herstel

Het dorp kende ook moeilijke momenten. Op 23 mei 1692 werd Sint-Annaland getroffen door een verwoestende brand. Binnen enkele uren gingen 56 huizen, een nieuwe meestoof, een brouwerij en 34 schuren verloren. Waarschijnlijk ontstond de brand op een mestvaalt achter een huis aan de Voorstraat, dat tijdens de chaos ook nog eens werd geplunderd. De ramp drukte zwaar op de gemeenschap, maar net als bij het bedijken van het land toonden de inwoners hun veerkracht. Huizen werden herbouwd, bedrijven hervatten hun werkzaamheden en langzaam hervond het dorp zijn ritme.

In de eeuwen na de brand beleefde Sint-Annaland een periode van culturele bloei. Het dorp werd herbouwd en in 1899 verrees een nieuwe kerk ter vervanging van de kruiskerk uit 1492. Twee markante molens herinneren nog aan het ambachtelijke verleden: de stenen korenmolen De Vier Winden uit 1847 en de houten standerdmolen uit 1684, de oudste molen van Zeeland.

Ook op bestuurlijk vlak maakte het dorp zich kenbaar. In 1817 kreeg Sint-Annaland een eigen gemeentewapen, afgeleid van het rederijkersbord. Het toont Sint-Anna op een blauw schild, met aan de ene arm Maria en aan de andere het Christuskind.

Streekmuseum

Tot 1971 was Sint-Annaland een zelfstandige gemeente. Toen werden alle zeven gemeenten op het eiland Tholen samengevoegd tot één grote gemeente: Tholen. Het oude gemeentehuis aan de Bierensstraat kreeg in 1973 een nieuwe bestemming als streekmuseum De Meestoof.

Na de herindeling verhuisde het rederijkersbord naar het oude stadhuis in Tholen, waar het eigendom werd van de gemeente. Voor het 550-jarig jubileum van Sint-Annaland keerde het bord tijdelijk terug naar het dorp. Inmiddels hangt het eeuwenoude bord in een vitrine in Streekmuseum De Meestoof. Of het daarna permanent in het dorp blijft, is nog de vraag.

550 jaar Sint-Annaland
Dit artikel maakt onderdeel uit van de jubileumbijlage 550 jaar Sint-Annaland. Dit is een uitgave van Uitgeverij de Bode in samenwerking met Dorpsgemeenschap Sint-Annaland. Meer weten? Lees hier de bijlage met lokale verhalen en de kalender voor komend jaar.